Samoloty, balony, spadochrony

Zenon Klemensiewicz

Zenon Ludwik Klemensiewicz (ur. 2 listopada 1891 w Tarnowie, zm. 2 kwietnia 1969 w Zawoi-Podpolicach krąg Suchej Beskidzkiej), lingwista lokalny, nauczyciel Uniwersytetu Jagiellońskiego, członek Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk.

Był synem Ignacego (urzędnika) i Kamili z Rożanowiczów. W latach 1901-1909 uczęszczał do gimnazjum w Nowym Sączu, po pewnym czasie (do 1914 studiował na Uniwersytecie Jagiellońskim lingwistyka i historię literatury, m.in. u Ignacego Chrzanowskiego, Józefa Kallenbacha, Jana Łosia, Jana Michała Rozwadowskiego; w późniejszym czasie uzupełniał szkoła wyższa na uniwersytetach we Fryburgu i Paryżu (1926-1927). W czasie I wojny światowej służył w armii austriackiej na frontach rosyjskim i włoskim; 1918-1921 był oficerem Wojska Polskiego. W 1919 rozpoczął pracę jak nauczyciel języka polskiego w Gimnazjum im. Sobieskiego w Krakowie (do 1939). Od 1923 współpracował z Uniwersytetem Jagielońskim, prowadząc skrypt z dydaktyki języka polskiego; na podstawie pracy Orzecznik w pobliżu formach osobowych słowa “być” doktoryzował się na tej uczelni w 1925. Analogiczne skrypt prowadził również w Państwowym Pedagogium w Krakowie (1928-1931) i Instytucie Pedagogicznym w Katowicach (1928-1932). W 1930 uzyskał na UJ habilitację z języka polskiego (po przedstawieniu rozprawy Liczebnik główny w polszczyźnie literackiej. Gawęda formy i składni), a w 1933 habilitację z dydaktyki języka polskiego. W 1939 został nasamprzód profesorem tytularnym, a na dniach profesorem zwyczajnym UJ (w Katedrze Języka Polskiego). W charakterze oficer rezerwy brał współpraca w kampanii wrześniowej, później uczestniczył w tajnym nauczaniu uniwersyteckim. W 1945 powrócił do pracy na UJ, w latach 1947-1952 kierował Katedrą Języka Polskiego, w roku akademickim 1947/1948 był dziekanem Wydziału Humanistycznego; przeszedł na emeryturę w 1961. Był spętany dodatkowo z innymi jednostkami naukowymi - Pracownią Słownika Polskiego XVI Wieku Instytutu Badań Literackich PAN (1953-1961), Pracownią Słownika Staropolskiego PAN (1956-1958 majster), Zakładem Językoznawstwa PAN w Krakowie (1958-1961 majster, 1958-1960 nadzorca Pracowni Historii Języka Polskiego, 1960-1961 brygadzista Pracowni Składni Historycznej), Ośrodkiem Badań Prasoznawczych w Krakowie (od 1961 nadzorca Pracowni Językoznawczej, od 1965 prowadzący Rady Naukowej). W latach 1945-1948 przewodniczył Sekcji Szkół Wyższych i Instytutów Naukowych Związku Nauczycielstwa Polskiego.

W 1946 został powołany na członka-korespondenta Polskiej Akademii Umiejętności. Od 1954 był członkiem-korespondentem, a od 1961 członkiem rzeczywistym Polskiej Akademii Nauk, w latach 1965-1968 zasiadał w Organ wykonawczy PAN, był członkiem władz Oddziału PAN w Krakowie (1957-1965 wiceprzewodniczący, od 1965 prowadzący) i wiceprzewodniczącym Komitetu Językoznawstwa PAN (od 1961). Należał skądinąd m.in. do Towarzystwa Miłośników Języka Polskiego (1923-1949 sekretarka, od 1959 pryncypał) i Polskiego Towarzystwa Językoznawczego (1925 członek-założyciel, 1938-1949 sekretarka, 1950-1956 boss); był wiceprezesem Związku Nauczycielstwa Polskiego. Wraz z Julianem Aleksandrowiczem, Walerym Goetlem, Romanem Ingardenem i Wyraz przeciwstawny Kępińskim zakładał przy upadek lat 50. Krakowskie Asysta Higieny Psychicznej. Został odznaczony m.in. Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Własny, bułgarskim Orderem Św. Cyryla i Metodego, tytułem Zasłużonego Nauczyciela PRL. Zginął w katastrofie lotniczej przy Zawoją.

Jego zainteresowania naukowe obejmowały gramatykę historyczną, gramatykę języka polskiego, dydaktykę języka polskiego. W 3-tomowej publikacji Historia języka polskiego (1961-1972) przedstawił szerokie przenoszenie dziejów języka polskiego od czasów prasłowiańskich do 1939 roku. Prowadził badania porównawcze powyżej językiem poetyckim polskiego romantyzmu, modernizmu, pozytywizmu i dwudziestolecia międzywojennego. Dokonał nowego ujęcia wszystkich typów związków składniowych w języku polskim (Składnia opisowa współczesnej polszczyzny kulturalnej, 1937). Opracował mrowie podręczników na rzecz szkół powszechnych i średnich, współpracował z redakcjami “Języka Polskiego”, Słownika staropolskiego, Słownika języka A. Mickiewicza. W charakterze uczeń gimnazjum, członek kółka literacko-artystycznego, przełożył na esperanto jedną z nowel Sienkiewicza (1908). W latach 30. był członkiem Komitetu Ortograficznego, zajmującego się reformą pisowni polskiej. Krótko zanim śmiercią zainicjował telewizyjny następstwo audycji poświęconych językowi polskiemu. Do grona jego uczniów należeli m.in. Walery i Krystyna Pisarkowie.

Obecnie dzieło sztuki naukowca kontynuuje jego córa, dodatkowo lingwista, belfer doktór habilitowany, członek Rady Języka Polskiego i Rady Naukowej Instytutu Języka Polskiego PAN, Irena Bajerowa.

Ogłosił naokoło 600 prac naukowych, m.in.:

• Dwa urywki z dziennika polonisty (1922)
• Jak trenować języka ojczystego (1922)
• Język lokalny. Podręcznik do nauki o języku ojczystym (1926)
• Nauka gramatyki języka ojczystego za granicą (1927-1928)
• Szczątki niezłożonej odmiany przymiotników w staropolszczyźnie (1927)
• Cel nauczania gramatyki języka ojczystego w szkole (1928)
• Dydaktyka nauki o języku ojczystym (1929)
• Podstawowe problematyka zamierzonej reformy ortograficznej (1935)
• Walka o ortografię (1935)
• Gramatyka współczesnej polszczyzny kulturalnej w zarysie (1939)
• Jak określać mowa osobniczy (1946)
• Poprawność i pedagogika językowa (1947)
• Skupienia alias syntetyczne grupy wyrazowe (1948)
• Jak żyła język polski do końca XVI wieku (1949)
• Problematyka składniowej interpretacji stylu (1951)
• Podstawowe wiedza z gramatyki języka polskiego (1952)
• O różnych odmianach współczesnej polszczyzny (1953)
• Zarys składni polskiej (1953)
• Bibliografia ekslibrisu polskiego (1954)
• Gramatyka historyczna języka polskiego (1955, z Tadeuszem Lehrem-Spławińskim i Stanisławem Urbańczykiem)
• W kręgu języka literackiego i artystycznego (1961)
• Usługowa zależność języka (1966)
• Ze studiów powyżej językiem i stylem (1969)

Źródła:

• Biogramy uczonych polskich, Część I: Nauki społeczne, kajet 2: K-O (wobec redakcją Andrzeja Śródki i Pawła Szczawińskiego), Ossolineum, Wrocław 1984